donderdag 17 maart 2016

De rancuneuze staat

Onlangs heb ik het (blijkbaar) overbekende essay ‘Het nationaal-socialisme als rancuneleer’ gelezen, van Menno ter Braak en, nou ja, dat deed me wel iets. Het deed me ook een lichtje of twee opgaan. Het gaat natuurlijk voornamelijk over de opkomende nazi’s in zowel Duitsland als Nederland. Het stuk begint zelfs met een indringend gedicht van een NSB-er waarin Ter Braak en intellectuele kameraden op het hart wordt gedrukt dat ze eraan zullen gaan zodra de nazi’s aan de macht komen. Geen wonder dat hij zelfmoord pleegde toen de Duitsers Nederland binnenvielen. Intellectuelen zijn eigenlijk nergens echt populair. Behalve in Frankrijk dan. Dit is het eind van dat gedicht:

Gij - op 't fluweel als heele potentaten -
 zijt al door Moskou voor de jacht gehuurd;
 weet dit: het heeft den langsten tijd geduurd,
 dan komen wij - wij durven jullie haten!

Vergelijkbare opmerkingen kan je ook lezen op die akelige PVV-pagina, De Dagelijkse Standaard. ‘Landverrader’en ‘we zullen je later wel krijgen’. Overigens alweer een bewijs dat er bij het onderwijs iets verloren is gegaan. Prachtig, toch, dat ‘fluweel als heele potentaten’ laten rijmen op ‘wij durven jullie haten’?

Het gaat toch nog een lange post worden, denk ik. Even in het kort samenvatten: dankzij democratie en de gedachte dat iedereen gelijkwaardig is zullen er altijd mensen zijn die zich tekortgedaan voelen. In de goede oude tijd van klassenverschil en zo waren er minder verwachtingen, omdat de grenzen en mogelijkheden min of meer vastlagen, en dat al van geboorte af aan. In een democratie vindt iedereen dat hij of zij ergens recht op heeft. In de minst erge situatie vertaalt zich dit naar jaloezie of afgunst jegens een baas of collega. Dan is het tenminste persoonlijk. Vervelender wordt het wanneer het buiten je wordt gezocht. Als groepen mensen de schuld krijgen van jouw tekort. Maakt het makkelijker om met die baas of collega om te gaan en samen kan je lekker schelden op bijvoorbeeld buitenlanders.  

De crux is dat Ter Braak zegt dat dit gevoel door iedereen wordt gedeeld, ook door mensen die het zichzelf niet zo snel toeschrijven. Die baas heeft eigen redenen om zich tekortgedaan te voelen. Rancune is van alle lagen en standen in een democratie. Ik moet toegeven er zo nu en dan een steek van te hebben gevoeld. Niet direct in mijn dagelijkse leven, maar op het gebied van mijn artistieke ‘carrière’. Gevoelens die ik niet prettig vind en waar ik zeker niet graag over schrijf. Ik probeerde het persoonlijk te houden, maar er kroop zo nu en dan een verwijt in, jegens bijvoorbeeld het zogenaamde etablissement van de kunst: ‘Waarom krijg ik nooit die kans?’

Tja, dude, of je bent niet goed genoeg, of je doet niet genoeg je best. Zit niet te zeuren over anderen. Zelfs al ligt het aan iets als ‘het systeem’, dan nog heeft het voor jezelf weinig nut om daar de schuld te leggen. Dat verander je namelijk niet zomaar. Kijk, en dan besluit je een heerlijk buitenstaandersblaadje op te zetten als Sintel. Aangezien het niet bedoeld is voor de grote groep heeft de grote groep er ook geen boodschap aan. Dat is geen probleem. Het gaat om de mensen die je wel bereikt. Wat ondertussen aan de horizon gloort is een redacteurschap bij een serieus striptijdschrift. Ja, strips, een oude liefde van mij en helaas een beetje stiefkind in ons mooie waterland. Het is niet alleen voor kinderen, hoor! Nooit geweest en zeker tegenwoordig niet.



In mijn atelier heb ik vandaag op de tonen van Revolver, ja, het album van The Beatles, de kleur groen aan het zalmroze toegevoegd. Een schilderij met als uitgangspunt een foto van stoere heren die het Panamakanaal aanlegden. Er stierven vele van. Vandaar de keuze. Ik wauwel, ik weet het, maar dat nummer, ‘Got to get you into my life’, een McCartney-compositie die me maar blijft grijpen. Zo’n roekeloos verlangen, zo’n overgave aan een vrouw. Prachtig! Als je wilt horen hoe lelijk rancune klinkt, luister eens naar dit liedje dat Lennon over Macca heeft geschreven.

You live with straights who tell you "you was king"
Jump when your mamma tell you anything
The only thing you done was yesterday
And since you've gone it's just another day
How do you sleep?
Ah how do you sleep at night?

Om even verder te gaan, die rancune die mensen jegens anderen voelen, daar valt niet zoveel aan te doen. Dat is een beetje de kern van Ter Braaks stuk, zoals ik het zie. Het is een zichzelf in stand houdend gevoel van ongenoegen dat niet naar rede luistert, want alle rede wordt omgebogen naar dat ontevreden gevoel, naar die rancune. En als door een of ander mirakel de wens wordt voldaan, ontstaat er vaak snel weer rancune jegens een ander, want echt voldaan is zo’n mens natuurlijk nooit. Je kan niet genoeg geld dingen eer krijgen als je niet zelf vrede hebt met je leven. Wat zijn we weer lekker new age-rig!

Waar het verschil ligt met de situatie zoals nu, waarin de rancuneuze groep zich heeft verenigd, en die van twintig jaar geleden, toen dat nog niet het geval was, lijkt mij te liggen in de rattenvangers: Pim Fortuyn, Wim Wilders, Senor Drumpf, Abu al-Baghdadi, bijvoorbeeld. Zij vormen een brandpunt voor de groep ontevreden ratten. Door hun voorbeeld, hun durf, hun handigheid, voelen die mensen zich geroepen om ook iets te doen. Misschien dat u nu geneigd bent te suggereren deze rattenvangers op de een of andere manier te verwijderen, misschien zelfs onconstitutioneel. Helaas hoeft dat helemaal geen oplossing te geven. Je weet nooit wat voor tuig er vervolgens opduikt. Denk aan de dood van Fortuyn en dat een andere leider, een minder charismatische, dat wel, het heeft overgenomen.

Wat is dan de oplossing? Het lijkt mij belangrijk in ieder geval de verschillen tussen mensen als het gaat om ontplooiing en toekomstperspectief niet teveel uit de hand te laten lopen. Zeker de middenklasse is gevoelig voor ressentiment en die voelt de klappen van de ultra-liberalisering van de laatste jaren het meest. In andere woorden: stop met het voortrekken van groot-kapitaal. Ook: denk er een beetje aan dat iedereen gelijke rechten in Nederland heeft, dus als je een huis regelt voor een migrant zorg dat er ook een huis klaarstaat voor een jongere die net de eerste stappen onderneemt naar het echte leven. Het lijkt mij geen kwaad te kunnen om rede spreken tegen de redelozen, ook op internet, op te komen voor de zwakkeren en een rechte rug te houden in het kroeggesprek (gaan mensen nog naar kroegen?). Dat soort dingen. Hou de lach er een beetje in, want als er iets is waar de rancuneuze mens niet tegen kan is het humor. Relatieveer je ingebeelde gevoel voor belangrijkheid met een grap. Bestrijd vooral de rancuneuze mens in jezelf. Niemand kan alles krijgen waar ze recht op denken te hebben. Het leven is al lastig genoeg.


Geen opmerkingen:

Een reactie posten